Zamek w Nowym Wiśniczu

Zamek w Nowym Wiśniczu to drugi co do wielkości zamek w Małopolsce, zaraz po Wawelu. Wzniesiony na wzgórzu nad rzeką Leksandrówką, łączy w sobie funkcje potężnej twierdzy i magnackiej rezydencji. Dziś można zwiedzić jego wnętrza z pozłacanymi sufitami, kryptą pełną sarkofagów i salą akustyczną, gdzie szept z jednego rogu pomieszczenia słychać wyraźnie w drugim.

Historia zamku – od Kmitów do Lubomirskich

Początki zamku sięgają XIV wieku, kiedy Jan Kmita, starosta krakowski, wzniósł tu obronną rezydencję. To właśnie Kmitowie herbu Szreniawa zaczęli budować swoje imperium ziemskie wokół Wiśnicza. W XVI wieku Piotr Kmita, marszałek wielki koronny na dworze Zygmunta Starego, nadał zamkowi renesansowy charakter.

Prawdziwa metamorfoza nastąpiła za czasów Lubomirskich. W latach 1615-1621 Stanisław Lubomirski zlecił gruntowną przebudowę według planów włoskiego architekta Macieja Trapoli. Cesarz Rudolf II nadał mu tytuł hrabiego na Wiśniczu, a Lubomirski odwdzięczył się fundując nie tylko zamek, ale też miasto Nowy Wiśnicz w 1616 roku i klasztor Karmelitów Bosych na wzgórzu obok.

Zamek przeszedł przez ręce najznamienitszych rodów Polski – po Lubomirskich przyszli Sanguszkowie, Potoccy, wreszcie Zamojscy. Każda rodzina dokładała coś od siebie, wypełniając wnętrza złotem i przepychem. Koniec świetności przyniósł potop szwedzki – najeźdźcy wywieźli kosztowności na 130 wozach. Kolejny cios to wielki pożar w 1831 roku, po którym zamek popadł w ruinę.

Pierwsza polska książka kucharska powstała właśnie tutaj. Stanisław Czerniecki, kuchmistrz księcia Aleksandra Michała Lubomirskiego, spisał w 1682 roku „Compendium ferculorum”. Książka doczekała się dwudziestu wydań i to właśnie Czerniecki opracował pierwsze polskie przepisy na ziemniaki, które po odsieczy wiedeńskiej trafiły do Polski jako dar cesarza Leopolda I dla Jana III Sobieskiego.

Renowację rozpoczęto dopiero w 1928 roku, przerwała ją II wojna światowa. Gruntowna odbudowa ruszyła w 1949 roku pod kierunkiem Alfreda Majewskiego. Dziś zamek jest w znakomitym stanie, choć toczył się o niego wieloletni spór między Skarbem Państwa a rodziną Lubomirskich – wyrok z 2019 roku przyznał własność państwu.

Co zobaczysz podczas zwiedzania

Zamek ma formę regularnego czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem i czterema narożnymi wieżami. Otaczają go fortyfikacje bastionowe na planie pięcioboku, a przez barokową bramę w formie łuku triumfalnego z 1621 roku wchodzi się do środka.

Dziedziniec z arkadową loggią przypomina w miniaturze ten z Wawelu, choć jest skromniejszy. To właśnie tutaj zaczyna się zwiedzanie z przewodnikiem – bez niego do wnętrz nie wejdziesz.

Najefektowniejsza jest sala plafonowa ze złoconym sufitem, który przetrwał wieki. Ogromna sala balowa pozwala wyobrazić sobie dawne przyjęcia magnackie. W salach ustawiono XIX i XX-wieczne meble, fotografie pokazujące jak zamek wyglądał przed renowacją oraz makiety różnych polskich zamków z tego okresu.

Sala akustyczna to prawdziwa ciekawostka – nazywana jest też salą szeptów lub komorą spowiedzi. Stojąc w przeciwległych rogach pomieszczenia można usłyszeć cichy szept rozmówcy. Wcześniej wykorzystywano to do spowiedzi – ksiądz i penitent mogli rozmawiać nie widząc się nawzajem.

Kaplica zamkowa zwieńczona kopułą zachwyca freskami. Tuż obok znajduje się krypta z sześcioma sarkofagami, w tym samego Stanisława Lubomirskiego. W salach wystawiono także prace plastyczne uczniów nowowiśnickiego Liceum Sztuk Plastycznych.

Nowością jest Bastion VR – atrakcja z wirtualną rzeczywistością, gdzie wciela się w nietoperza i poznaje zamkowe zakamarki. Dla miłośników mocnych wrażeń dostępne są podziemia z salą tortur.

Legendy i ciekawostki zamkowe

Najbardziej znana legenda dotyczy „lotników” – jeńców tureckich lub tatarskich wziętych do niewoli pod Chocimiem, którzy pracowali przy budowie zamku. Mieli próbować ucieczki używając skonstruowanych przez siebie skrzydeł, startując z góry zamkowej. Nie zalecieli daleko – miejsca ich upadku zaznaczono kolumnami. Pierwsza stoi w Wiśniczu przy Liceum Technik Plastycznych (1646), druga w Kopalinach obok drogi (1654), trzecia w Bochni na Karosku (1762).

Od strony północnej zamku istniał niegdyś regularny prostokątny ogród z ośmioma kwaterami. W XVII wieku stał tam piętrowy pałac z balkonem i widokiem na zamek, zwany Domus Voluptaria – Dom Rozkoszy.

Dla kogo jest ten zamek

Zamek w Nowym Wiśniczu sprawdzi się dla różnych grup. Rodziny z dziećmi docenią legendy o lotnikach i salę tortur w podziemiach, a Bastion VR to świetna zabawa dla młodszych. Miłośnicy historii i architektury znajdą tu materiał do wielogodzinnych rozważań – od średniowiecznych fundamentów przez renesans po barok.

Osoby starsze mogą mieć problem ze schodami – zamek ma kilka kondygnacji i trzeba sporo chodzić. Warto też pamiętać, że zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, co dla niektórych może być zaletą (profesjonalne oprowadzenie), dla innych ograniczeniem (brak możliwości zwiedzania we własnym tempie).

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia (kwiecień-październik):

• Poniedziałek-piątek: 8:00-18:00, wejścia z przewodnikiem co godzinę od 8:30 do 16:30
• Soboty, niedziele i święta: 10:00-18:00, wejścia z przewodnikiem co godzinę od 10:30 do 16:30

W sezonie zimowym zamek ma ograniczone godziny otwarcia – warto sprawdzić aktualne informacje na stronie www.zamekwisnicz.pl przed wizytą.

Ceny biletów: Szczegółowy cennik dostępny na oficjalnej stronie zamku. Bilety obejmują zwiedzanie z przewodnikiem.

Jak dojechać: Nowy Wiśnicz leży na Pogórzu Wiśnickim, zaledwie 8 km na południe od Bochni. Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 965 Limanowa-Bochnia. Bezpłatny parking znajduje się tuż przy murach zamku, więc nie ma problemu z zaparkowaniem.

Ile czasu przeznaczyć: Samo zwiedzanie z przewodnikiem trwa około godziny, może półtorej. Warto jednak zarezerwować 2-3 godziny, żeby spokojnie obejrzeć zamek z zewnątrz, przejść się po okolicy i zobaczyć panoramę z różnych punktów. Jeśli planujesz wizytę w Bastionie VR lub podziemiach, dolicz dodatkowy czas.

W okolicy warto zajrzeć też do barokowego kościoła farnego i ratusza w rynku Nowego Wiśnicza, a także do dawnego klasztoru Karmelitów Bosych (obecnie Zakład Karny, zwiedzanie z zewnątrz). Całość tworzy zespół uznany w 2020 roku za pomnik historii.